3 daqiqa o'qish
Tuproq turi, mexanik tarkibi, namlik sig'imi va sho'rlanish darajasi.
Eng muvozanatli tuproq — qum va gil nisbati optimal. Barcha ekinlar uchun qulay. Suv va oziq moddalarni yaxshi ushlab turadi. Universial qishloq xo'jaligi tuproqi.
Daryo qo'rg'onlari va past tekisliklarda. Gumus 2-4%, yuqori namlik. Ko'p yillik o'tlar va sholi uchun qulay. Gruntsuv yuzaga yaqin (1-2 m).
Yengil tarkibli, yaxshi o'tkazuvchan. Tez isiydi. Qovun, tarvuz, poliz va uzum uchun ideal. Suv va oziq moddani kam ushlab turadi — ko'p sug'orish kerak.
O'zbekistondagi eng keng tarqalgan qishloq xo'jaligi tuproqi. Gumus 1-2.5%. Sug'oriladigan hududlarda asosiy tuproq turi. Ko'pgina ekinlar uchun qulay.
Tog'oldi cho'l zonasida tarqalgan. Gumus 0.8-1.5%, kam unumdor. Sug'orish va o'g'itlash bilan yaxshi hosil beradi. Navoiy, Buxoro viloyatlarida keng.
Ko'p yillik sug'orish ta'sirida o'zgargan allyuvial tuproq. O'zbekiston vohalari asosi. Gumus 1.5-2.5%. G'o'za va sabzavot yetishtirish uchun keng ishlatiladi.
Doimiy yuqori namlik, torf bilan boyitilgan. Ko'p ekinlar uchun zararli — anaerobik muhit. Drenaj va quritish kerak. Sholi va ba'zi o'tlar o'sishi mumkin.
Engil, suv tez o'tadigan, kam oziq moddali tuproq. Tez quriydigan. Pista, bodom va quruqchilikka chidamli ekinlar uchun. Ko'p o'g'it va sug'orish talab qiladi.
Natriy miqdori yuqori, qattiq ilmayli qatlam hosil qiladi. Suv o'tkazmaydigan qatlam ekinlar uchun to'siq. Gips bilan melioratsiya qilinadi. O'zbekiston quruq hududlari.
Cho'l va yarim cho'ldagi qattiq, yorilgan gil tuproq. Qurg'oqchilikda pöstli qatlam hosil qiladi. Qishloq xo'jaligiga yaroqsiz — chuqur haydash va organik modda kerak.
O'zbekiston tekisliklarining asosiy ona jinsi. Mayda donli, g'ovak. Sug'orilganda cho'kadi (prosadka). Bo'z tuproqning asosi. Eroziyaga moyil, ammo o'zlashtirilsa unumdor.
Yuqori kalsiy karbonat miqdori (>15%). Ishqoriy muhit pH 7.5-8.5. Tog' va tog'oldi hududlarida keng. Pista, bodom, lavanda, uzum uchun qulay. Temir etishmovchiligi mumkin.
Quruq cho'l va yarim cho'l hududlarida. Gumus <1%, juda kam unumdor. Sug'orishsiz deyarli foydalanib bo'lmaydi. Navoiy, Buxoro, Qashqadaryo cho'llarida.
Gips (CaSO4) miqdori yuqori. Navoiy, Buxoro, Qashqadaryo cho'llarida tarqalgan. O'simliklar uchun qiyin muhit. Yuvish va drenaj bilan melioratsiya mumkin.
Baland tog'larda (2000-3000 m). Gumus 8-15%, juda unumdor. Harorat past, o'sish davri qisqa. Chorvachilik yaylovlari uchun. Qishloq xo'jaligi ekinlari kamdan-kam.
Amudaryo va Sirdaryo qirg'oqlarida yangi cho'kindi. Tarkibi o'zgaruvchan — qumdan gilgacha. Yuqori unumdorlik, tez o'zlashtiriladigan oziq moddalar.
Tosh aralash, kam qatlam. Tog' yon bag'irlari va tepaliklar. Suv tez o'tadi, eroziyaga moyil. Pista, bodom, anjir va uzum o'sishi mumkin. Haydash qiyin.
Og'ir, zich, suv yomon o'tadigan tuproq. Qurg'oqchilikda yoriladi, namlik ko'p bo'lsa botqoqlashadi. Sholi uchun qulay. Ishlash qiyin. Drenaj zarur.
Daryolar va sug'orish kanallari yonida. Gumus 2-3%, namroq va unumdorroq. G'o'za, sabzavot va meva uchun ideal. Amudaryo, Sirdaryo vodiylari.
O'ta nam, organik moddaga juda boy (>30% torf). O'zbekistonda juda kam tarqalgan. Amudaryo deltasi va ba'zi botqoq hududlarda. Drenaj bilan o'zlashtirilganda unumdor.
Shamol ko'chirgan qum uyumlari. Qizilqum, Qoraqum cho'llarida. Qishloq xo'jaligiga yaroqsiz. O'rmonlashtirish (saksovul) va qumni mahkamlash zarur.
Tog' o'rmonlari va butazorlar ostida. Gumus 3-6%, yuqori organik modda. Toshkent viloyati tog'lari, Zarafshon tog'lari. Meva daraxtlari va yong'oq uchun ideal.
O'zbekistonda kam tarqalgan, shimoliy tog'oldi hududlarida. Gumus 4-8%, eng unumdor tuproq. Sabzavot, g'alla va meva bog'lari uchun ideal. Toshkent viloyatining ba'zi qismlarida.
Toshkent, Samarqand, Surxondaryo tog'larida. Tosh aralash, yupqa qatlam. Organik moddaga boy, ammo eroziyaga moyil. Meva bog'lari, yong'oq va uzum uchun qulay.
Tuz miqdori 0.25-1%. O'zbekistonda keng tarqalgan, ayniqsa Orol dengizi havzasida. Kuchsiz sho'rlanish — arpa, g'o'za kabi chidamli ekinlar o'sishi mumkin. Yuvish kerak.
Tog'oldi zonasida, eng unumdor bo'z tuproq turi. Gumus 2-3%. Sug'orishsiz ham o'simlik o'sadi. Toshkent, Farg'ona, Samarqand viloyatlarida.
Tuz miqdori >1%, yuza sho'rlanish. Ekin o'smaydi. Orol dengizi atrofi, Qoraqalpog'iston, Xorazm. Drenaj va kuchli yuvish + organik modda bilan melioratsiya zarur.
Rasmlar — Wikimedia Commons (CC BY-SA)