Paxta uchun sug'orish normasi: gidromodul zonasi bo'yicha qanday hisoblanadi

Nega "ko'z bilan" sug'orish qimmatga tushadi

Dala tashqi ko'rinishidan quruq bo'lishi mumkin, lekin ildiz qatlamida namlik yetarli bo'ladi. Teskarisi ham to'g'ri: yer usti nam ko'rinadi, ammo 40–60 sm chuqurlikda — ildizning asosiy qismi joylashgan qatlamda — namlik kritik darajaga tushgan bo'ladi.

Ikkala xato ham qimmat:

• Ortiqcha sug'orish — suv sarfi oshadi, o'g'itlar ildiz qatlamidan pastga yuviladi, sizot suvi ko'tariladi va sho'rlanish kuchayadi.
• Kam sug'orish — gullash va ko'sak tugish fazasidagi suv stressi hosildorlikni to'g'ridan-to'g'ri kamaytiradi.

Gidromodul zona nima

O'zbekistonda sug'oriladigan yerlar gidromodul rayonlashtirish tizimi bo'yicha zonalarga ajratilgan. Zona uchta parametr asosida aniqlanadi:

1. Tuproqning mexanik tarkibi (qumloq, qumoq, og'ir qumoq, soz)
2. Sizot suvlarining chuqurligi
3. Sizot suvlarining minerallashuv darajasi

Bir xil ekin, bir xil iqlim, lekin turli gidromodul zonasi — butunlay boshqa sug'orish rejimi. Yengil qumloq tuproqda suv tez sizib ketadi: norma kichik, sug'orish soni ko'p. Og'ir qumoqda teskarisi.

Shuning uchun "paxtaga 800 m³/ga bering" degan universal maslahat mavjud emas. Avval zonani bilish kerak.

Hisoblash formulasi

Bir marta sug'orish normasi:

m = 100 × H × γ × (β₁ − β₂)

• m — sug'orish normasi, m³/ga
• H — hisobiy tuproq qatlami chuqurligi, m
• γ — tuproqning hajmiy massasi, g/cm³
• β₁ — dala nam sig'imi (ChDNS), quruq tuproq massasiga nisbatan %
• β₂ — sug'orishdan oldingi haqiqiy namlik, %

Hisobiy qatlam ildiz o'sishiga qarab faza bo'yicha o'zgaradi:

Faza	H
Unib chiqish – shonalash	0,5–0,7 m
Gullash – ko'sak tugish	0,7–1,0 m
Pishish	1,0 m

Amaliy misol

Og'ir qumoq tuproq, gullash fazasi:

• H = 0,8 m
• γ = 1,40 g/cm³
• β₁ (ChDNS) = 22%
• β₂ (o'lchangan) = 15%

m = 100 × 0,8 × 1,40 × (22 − 15) = 784 m³/ga

5 gektarli dala uchun: 3 920 m³.

Diqqat: bu netto norma — o'simlikka yetib boradigan suv. Brutto normani olish uchun kanal foydali ish koeffitsientiga bo'lish kerak. FIK 0,7 bo'lsa: 784 ÷ 0,7 = 1 120 m³/ga.

Ko'p ferma aynan shu yerda adashadi: nasos yoki kanal hisoblagichi brutto ko'rsatadi, agronomik norma esa netto. Farq 20–30% bo'lishi mumkin.

Sug'orish tartibi

Paxta uchun sug'orish soni fazalar bo'yicha yoziladi — masalan 1-3-1:

• gullashgacha — 1 marta
• gullash va ko'sak tugish davrida — 3 marta
• ko'sak ochilishi davrida — 1 marta

Sxema gidromodul zonaga va mavsum yog'ingarchiligiga bog'liq. Mavsumiy umumiy norma odatda 4 000–6 500 m³/ga oralig'ida bo'ladi.

Sug'orishdan oldingi namlik chegarasi

Formuladagi β₂ ni tanlash — eng muhim qaror. Amaliyotda u ChDNS foizida beriladi:

Faza	Sug'orish boshlanadigan namlik (ChDNS dan %)
Unib chiqish – shonalash	65–70%
Gullash – ko'sak tugish	70–75%
Ko'sak ochilishi	60–65%

Gullash davrida chegara eng yuqori — bu fazada suv stressi hosildorlikka eng ko'p zarar yetkazadi.

Sensor bu hisobni qanday o'zgartiradi

Hisobdagi eng zaif joy — β₂. An'anaviy usulda uni aniqlash uchun burg'u bilan namuna olib, laboratoriyaga yuborish kerak: 2–3 kun vaqt va bitta nuqta.

Tuproq sensori 10 va 20 sm chuqurlikda namlikni har 15 daqiqada o'lchaydi. Natijada:

• β₂ real vaqtda ma'lum — taxmin qilish shart emas
• Trigger sana emas, namlik chegarasi bo'ladi
• Sug'orishdan keyin profilni ko'rib, suv haqiqatan ildiz qatlamiga yetganini tekshirish mumkin

Oxirgi nuqta ko'pincha e'tibordan chetda qoladi: dala sug'orildi, lekin suv 20 sm dan pastga o'tmadi. Bu tez-tez uchraydi va uni faqat o'lchov ko'rsatadi.

Xulosa

1. Avval dalangizning gidromodul zonasini aniqlang — barcha hisoblarning asosi shu.
2. Normani formula bo'yicha hisoblang, universal raqamlarga ishonmang.
3. Netto va brutto normani chalkashtirmang.
4. β₂ ni o'lchang, taxmin qilmang.

---

Maqoladagi agrotexnik ko'rsatkichlar umumiy uslubiy adabiyotga asoslangan va oriyentir sifatida berilgan. Aniq normalarni tumaningiz suv xo'jaligi bo'limi hamda viloyat agrokimyo laboratoriyasi ma'lumotlari bilan solishtiring.