ET₀ va bug'lanish: sug'orishni ob-havo bo'yicha rejalashtirish

Dala hozir "chanqamagan" ko'rinishi mumkin — lekin ertaga chanqaydimi? Bu savolga sensor emas, ob-havo ma'lumoti javob beradi. ET₀ shu bashoratning matematik asosi.

ET₀ nima?

ET₀ (reference evapotranspiration, mos ekin bug'lanish-transpiratsiyasi) — standart shartlardagi (12 sm balandlik, yaxshi sug'orilgan) gipotetik o't maydonidan bug'lanadigan suv miqdori. U tuproqqa, ekinga bog'liq emas — faqat ob-havoga: harorat, namlik, shamol, quyosh radiatsiyasi.

Ya'ni ET₀ — "havo qancha suv tortib oladi" degan universal o'lchov. Undan keyin har bir ekin uchun tuzatish kiritiladi.

Penman-Monteith formulasi

FAO-56 standarti — dunyoda eng ishonchli usul:

ET0 = [0.408·Δ·(Rn−G) + γ·(900/(T+273))·u2·(es−ea)] / [Δ + γ·(1+0.34·u2)]

Har bir harf nimani anglatadi:

• Δ — bug'lanish egri chizig'ining nishabligi (haroratga bog'liq)
• Rn — sirtdagi sof radiatsiya (quyoshdan kelgan energiya minus qaytgan)
• G — tuproq issiqlik oqimi (odatda kunlik hisobda ~0)
• γ — psixrometrik konstanta (bosimga bog'liq)
• T — 2 metr balandlikdagi o'rtacha harorat
• u2 — 2 metrdagi shamol tezligi
• es−ea — bug' bosimi tanqisligi (havo qanchalik "quruq")

Xulosa: issiq, quruq, shamolli kun = yuqori ET₀ = ko'proq suv talabi.

Ekin koeffitsienti Kc

ET₀ — faqat ma'lumotnoma. Haqiqiy ekin talabi:

ETc = ET0 × Kc

Kc ekinning o'sish bosqichiga qarab o'zgaradi — yosh nihol deyarli soya bermaydi, to'liq gullagan maydon esa maksimal bug'lanadi.

Bosqich	Tavsif	G'o'za Kc	Bug'doy Kc
Kc_ini	Unib chiqish/ko'chat	0.35	0.30
Kc_dev	Rivojlanish, qator yopilishi	0.7–0.8	0.7
Kc_mid	To'liq qoplama, gullash	1.15–1.20	1.15
Kc_end	Pishish, barg to'kish	0.50–0.60	0.25–0.40

Ya'ni gullash davrida g'o'za maydoni ET₀ dan 15-20% ko'proq suv "so'raydi", pishish oxirida esa yarmigacha kamayadi.

Suv balansi: amaliy misol

Qoida oddiy: oxirgi sug'orishdan beri to'plangan ETc − samarali yog'in ≈ ruxsat etilgan tuproq namligi kamayishi (RAW) chegarasiga yetganda — sug'orish vaqti.

Faraz qilaylik: iyul oyi, RAW chegarasi = 35 mm, kunlik ET₀ = 6 mm, Kc_mid = 1.15, yomg'ir yo'q.

ETc = 6 × 1.15 = 6.9 mm/kun

Kun	Kunlik ETc	Kumulyativ kamayish
1	6.9	6.9
2	6.9	13.8
3	6.9	20.7
4	6.9	27.6
5	6.9	34.5

5-kunga kelib kumulyativ kamayish 34.5 mm — 35 mm chegarasiga yetdi. Demak, 6-kuni sug'orish kerak, hali stress belgilari ko'rinmasdan turib.

Nega bu foydali?

Tuproq namligi sensori — tasdiqlovchi: namlik allaqachon tushganda signal beradi. ET₀ modeli esa bashoratchi: ob-havo prognozidan foydalanib, sug'orish sanasini 3-5 kun oldin aytib berish mumkin. Ikkisi birga ishlaganda eng ishonchli natija chiqadi — model rejalashtiradi, sensor tasdiqlaydi.

Xulosa

1. ET₀ — ob-havo asosidagi mos ekin bug'lanishi, Penman-Monteith formulasi bilan hisoblanadi.
2. ETc = ET0 × Kc — har bir ekin o'z rivojlanish bosqichida turlicha suv talab qiladi.
3. Kumulyativ ETc − yog'in RAW chegarasiga yetganda, sug'orish sanasi oldindan aniqlanadi.
4. Ob-havo modeli bashorat qiladi, sensor tasdiqlaydi — ikkalasi birga eng yaxshi natija beradi.
5. Bu usul suvni tejaydi va stress boshlanishidan oldin harakat qilish imkonini beradi.

Ushbu maqoladagi Kc qiymatlari va misol raqamlari umumiy va ilmiy adabiyotga asoslangan taxminiy ko'rsatkichlar bo'lib, aniq hisob-kitoblar uchun mahalliy agrometereologiya va sug'orish boshqarmasining rasmiy ma'lumotlari bilan tekshirilishi lozim.